Zjawisko rozproszenia odpowiedzialności najprościej można streścić następującym zdaniem: im większa jest liczba świadków danej sytuacji (często kryzysowej), tym mniejsza jest ich skłonność do przyjęcia osobistej odpowiedzialności za los ofiary, a co za tym idzie, mniejsza jest również skłonność do niesienia pomocy.

Mówiąc jeszcze jaśniej, chodzi o zjawisko zachodzące gdy w zatłoczonym miejscu jakaś osoba na przykład zasłabnie. Wówczas często dochodzi do sytuacji, w której tę osobę otacza wianuszek przechodniów, spoglądających na siebie nawzajem i niepodejmujących żadnych kroków. Czy to oznacza, że są oni całkowicie obojętni i niewrażliwi na ludzką krzywdę? Absolutnie nie. Takie zachowanie jest właśnie skutkiem rozproszenia odpowiedzialności. Jego świadomość jest o tyle istotna, że wiedząc o jego istnieniu, możemy mu przeciwdziałać.

Morderstwo, które wstrząsnęło psychologią

Dnia 13 marca 1964 roku doszło do zabójstwa, o którym przez następne lata miały rozpisywać się podręczniki akademickie. 29-letnia wówczas Kitty Genovese (a właściwie Susan Catherine Genovese), podczas nocnego powrotu z pracy, została zaatakowana przez mężczyznę, który zadał jej liczne ciosy nożem.

Cała scena miała miejsce pod domem ofiary i jak początkowo donoszono, była obserwowana przez aż 37 osób. Żadna z nich jednak nie zadzwoniła na policję. Karetka została wezwana dopiero około godzinę po rozpoczęciu zdarzenia, w skutek czego Kitty zmarła w drodze do szpitala.

Dwa tygodnie później, na łamach New York Times pojawił się artykuł o tytule „37 świadków morderstwa i nikt nie zadzwonił na policję”. Choć późniejsze badania wykazały, że liczba świadków była w rzeczywistości mniejsza, wydarzenie to stało się dla większości ludzi symbolem znieczulicy panującej w społeczeństwie. Dla psychologów i socjologów zaś – pierwszą kostką domina, która zapoczątkowała serię badań na temat rozproszenia odpowiedzialności.

Z czego wynika rozproszenie odpowiedzialności?

W 1968 roku przeprowadzono następujący eksperyment: osoby badane zostały umieszczone w odpowiednio przygotowanym pokoju i otrzymały kwestionariusze do wypełnienia.

W trakcie realizacji przez nich tego zadania, nagle z otworu wentylacyjnego zaczynał wydobywać się dym, mający świadczyć o pożarze. Zmienną niezależną, którą manipulowano, była liczba pomocników eksperymentatora również obecnych w pomieszczeniu. Mieli oni udawać inne osoby badane i zachowywać całkowitą obojętność wobec nadzwyczajnej sytuacji. Okazało się, że jeśli osoba badana przebywała sama w pomieszczeniu, zazwyczaj już po dwóch minutach odnajdowała eksperymentatora, by powiadomić go o domniemanym pożarze (tak robiła ponad połowa badanych). Jeśli zaś przebywała w pomieszczeniu z innymi, niereagującymi na dym, jakiekolwiek działanie podejmowało już tylko 12% osób badanych.

Głównym warunkiem zaistnienia rozproszenia odpowiedzialności jest więc ilość osób współuczestniczących w danym zdarzeniu.

W miarę wzrostu liczby obserwatorów, ich gotowość do pomocy maleje. Dzieje się tak, ponieważ człowiek w takiej sytuacji zadaje sobie nie tylko pytanie: „czy ta osoba potrzebuje pomocy?”, ale też pytania: „czy ta osoba potrzebuje MOJEJ pomocy?”, „czy potrafię jej pomóc?”, „czy w ogóle chcę jej pomóc?”. Często pojawia się również stwierdzenie: „na pewno ktoś inny podejmie działanie”. Powoduje to wpadnięcie w błędne koło, jeśli ta sama myśl pojawi się u wszystkich świadków zdarzenia.

Niebagatelne znaczenie ma również to, jak zachowują się inni uczestnicy zdarzenia.

Gdy mamy do czynienia z niecodzienną, bądź niejednoznaczną sytuacją, często nie wiedząc jak się zachować, staramy się czerpać wiedzę z zachowania innych. To zaś prowadzi do kolejnego błędnego koła – jeśli nikt z obserwatorów nie wie jak się zachować, wszyscy będą tkwili w bezruchu, stwierdzając, że najwyraźniej tak ma być. Zjawisko to w psychologii nazywane jest „ignorancją pluralistyczną”, bądź bardziej przyjaźnie „niewiedzą wielu”.

Co ciekawe, inne badania, przeprowadzone przez Darleya i Batsona w 1973 roku, pokazały, że bardzo istotnym czynnikiem w podejmowaniu decyzji o podjęciu lub niepodjęciu pomocy jest… pośpiech.

Okazało się, że osoby, które miały zapas czasu, udzielały pomocy aż sześć razy częściej niż osoby spieszące się. Czy to oznacza, że pośpiech może tłumaczyć nas z nieudzielenia pomocy? I tak, i nie. Osoby będące w pośpiechu, skupione na tym, by zdążyć dotrzeć w dane miejsce, czasami po prostu nie zauważają rozgrywającej się koło nich sytuacji kryzysowej, a w skutek tego, nie ma szans zaistnieć u nich nawet myśl o udzieleniu pomocy. Wedle jednak artykułu 162 kodeksu karnego, zaniechanie udzielenia jakiejkolwiek pomocy osobie potrzebującej, jeśli było to możliwe bez narażania własnego życia lub zdrowia, karane jest pozbawieniem wolności nawet do 3 lat, a bycie w pośpiechu nie stanowi tutaj okoliczności łagodzących.

Wśród przyczyn obojętnej postawy można wymienić jeszcze jedną, wydawałoby się banalną – konformizm. Niektórzy ludzie po prostu obawiają się wyjść przed tłum, stąd mimo dobrych chęci, mogą nie podejmować próby pomocy.

Jak przeciwdziałać temu zjawisku?

Powstaje zatem pytanie, czy będąc w tłumie ludzi jesteśmy skazani na brak pomocy, lub bycie biernym obserwatorem? Jak się okazuje, wcale nie. Już sama świadomość istnienia zjawiska rozproszenia odpowiedzialności często wystarczy, by wyłamać się z błędnego koła i podjąć jakiekolwiek działanie. Choćby najprostsze, takie jak zadzwonienie na numer alarmowy. Dzieje się tak dlatego, że nasza świadomość faktu, że najprawdopodobniej nikt z obserwatorów nie udzieli pomocy, sprawia, że czujemy się bardziej odpowiedzialni za losy ofiary, w skutek czego opisane zjawisko automatycznie znika.

Co zaś w sytuacji, kiedy my sami potrzebujemy pomocy? Otóż można zacytować w tym miejscu słowa Krzysztofa Kaniastego, mówiącego że „pomoc otrzymują ci przede wszystkim, którzy o nią potrafią poprosić”[1]. Bowiem jeśli zamiast zwracać się do wszystkich, poprosimy jedną konkretną osobę, automatycznie wydobywamy ją z bezimiennego tłumu i niejako narzucamy jej odpowiedzialność. Dodatkowo, jak się okazuje, ludzie nie są aż tak skłonni do publicznego odmawiania pomocy, jeśli zostaną o nią wprost poproszeni. W takich sytuacjach tłum może działać więc wręcz na naszą korzyść.

---

[1] K. Kaniasty ”Klęska żywiołowa czy katastrofa społeczna”.

Bibliografia:

Ciążela, A. (2017). Dlaczego ludzie postępują niezgodnie z obowiązującymi normami moralnymi? Konfrontacja perspektywy etycznej z badaniami psychologicznymi. Studies in Global Ethics and Global Education, (8), 80-93.

Darley, J.M., Latane, B. (1968). Bystander intervention in emergencies: Diffusion of responsibility. Journal of Personality and Social Psychology, 8 (4, Pt.1), 377–383.

Kaniasty K. (2003). Klęska żywiołowa czy katastrofa społeczna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Kassin, S. M. (2017). The Killing of Kitty Genovese: What Else Does This Case Tell Us?Perspectives on Psychological Science, 12(3), 374–381.

Łukaszewski, W. (2012). Psychologia podzielona. Chowanna, 36(special), 15-29.

Wojciszke, B (2011). Rozdział 14. Prospołeczność. W: B Wojciszke Psychologia Społeczna. WN Scholar: Warszawa.

Autor: Klaudia Sak, wolontariuszka Fundacji Zaginieni

Zdjęcie: unsplash.com

Darmowy e-book "Stefa i tysiące gwiazd" można pobrać tutaj.

Publiczne wypowiadanie się na temat zaginięć ludzi jest misją.

To informowanie o zagrożeniach i edukowanie, przekazywanie informacji na temat osób, które każdy z nas może minąć na ulicy. To działanie niosące za sobą ogromną odpowiedzialność, do którego należy się odpowiednio przygotować.

Czy ważne jest, aby w świadomości społeczeństwa panował rzeczywisty obraz zaginięć?

Powyższe pytanie nasuwa się za każdym razem, gdy w przestrzeni publicznej (w tym tej internetowej) spotykamy się z nieprawdziwymi informacjami dotyczącymi tego zjawiska. Skąd biorą się zakłamane statystyki, rażące niekompetencje i nieprawdziwe treści dotyczące tego problemu?

Efekt głuchego telefonu

W dyskusji o zaginięciach istotne są dwa aspekty: świadomość statystyk oraz indywidualne podejście. Pomimo wiodącej roli statystyki, która jest jedną z ważniejszych nauk w tym zakresie, problem ten nie daje się ująć w ściśle matematyczne ramy. Stąd właśnie wzięła się konieczność wprowadzenia poziomów zaginięć, do których Policja przypisuje każde tego typu zdarzenie.

Osoby wypowiadające się publicznie na temat problemów społecznie istotnych, takich jak nierówność społeczna, depresja, kryzys bezdomności lub przemoc, często radzą społeczeństwu, jak zachować bezpieczeństwo. Prowadzą również narrację zarówno o poszczególnych przypadkach zaginięć, jak i o samym zjawisku. Takie osoby to zazwyczaj specjaliści z kierunkowym wykształceniem lub wieloletnią praktyką zawodową.

W przypadku zaginięć sytuacja wygląda jednak nieco inaczej.

O problemie, niejednokrotnie w najbardziej znanych mediach, wypowiadają się osoby zajmujące się tematem hobbystycznie. O ile samo w sobie nie stanowi to niebezpiecznego zjawiska, o tyle problem narasta w przypadkach, w których osoby te czerpią wiedzę wyłącznie z niesprawdzonych źródeł internetowych. Pojawia się wówczas efekt głuchego telefonu, polegający na licznych przeinaczeniach – zarówno informacji dotyczących zjawiska zaginięcia jak i tych, które dotyczą poszczególnych historii zaginięć.

Powstaje pytanie, czy takie materiały niosą za sobą jakąkolwiek wartość prócz rozrywkowej.

Co więcej, jeśli osoby bazujące na przeinaczonych informacjach z Internetu powielają je (niejednokrotnie ponownie je przeinaczając), czy w rzeczywistości nie szkodzą sprawie? Niestety, obserwując wystąpienia osób niekompetentnych, wypowiadających się na temat zaginięć, można stwierdzić, że jest to niebezpieczne zjawisko. Intencje takich rozmówców są zazwyczaj dobre, co jednak nie zmienia faktu, że podobne materiały potrafią zakrzywiać rzeczywisty obraz tak znaczącego problemu, którego poruszanie wymaga przygotowania merytorycznego i doświadczenia, wykraczającego poza lekturę artykułów, często publikowanych anonimowo jako „redakcja”.

Narracja medialna o zaginięciach powinna być oparta o wiedzę naukową

Podstawą skutecznego zapobiegania zagrożeń jest ich realne postrzeganie. Tak samo za korzystne społecznie można uznać wyłącznie informowanie o rzeczywistym obrazie zjawiska zaginięcia oraz informowanie o faktach dotyczących poszczególnych historii zaginięć. Taką wiedzę zaś można pozyskać wyłącznie u źródeł oraz w bezpośredniej pracy wokół tego problemu.

Autor: Nina Jaszewska, prezes Fundacji Zaginieni

Zdjęcie: unsplash.com