Samobójstwo stanowi jedną z form śmierci gwałtownej. Termin ten w największym uproszczeniu obejmuje samodzielne odebranie sobie życia przez konkretną jednostkę.

Na podstawie oficjalnych statystyk publikowanych przez Komendę Główną Policji, liczba tych aktów jest w dalszym ciągu niezwykle wysoka, a profilaktyka działająca w tym kierunku odgrywa nieocenioną rolę.

Pochylając się nad analizą przytoczonych statystyk, należy pamiętać, że w tych wartościach ukryte są przypadki błędnej kwalifikacji konkretnego zdarzenia, co może objawiać się między innymi w określeniu "samobójstwem" faktycznie dokonanego zabójstwa. Ma to kluczowe znaczenie z uwagi na fakt, że samobójstwo z punktu widzenia osoby popełniającej je, nie jest sankcjonowane, a prawo jedynie zajmuje stanowisko w przypadku wywołania tego aktu namową lub pomocą. Zajęcie takiego stanowiska, nawet w razie niecelowego działania, powoduje pogłębienie zjawiska ciemnej liczby przestępstw. Na to pojęcie składają się czyny nie objęte oficjalną statystyką i stanowiące pewną wartość niewymierną, stale poszerzającą się o kolejne elementy.

Przykład: J.S zostaje znaleziona w lesie, w miejscowości O. powieszona w nietypowej pozycji, leżącej. Ze wstępnych zewnętrznych oględzin miejsca zdarzenia wynika, że siłą zaciskającą tętnicę szyjną nie jest samo ciało, a J.S. leży na podłożu.

Przytoczony przykład jest wielkim uproszczeniem prawdziwych zaszłości, natomiast w pewien sposób obrazuje z jaką dokładnością należy podejść do konkretnych czynności, na wstępnych etapach, w podejmowanej sprawie.

Odróżnienie zabójstwa od samobójstwa stanowi nierzadko pewną grę wyłuskania kluczowych detali w sprawie.

Na tle poruszanego przykładu należy rozpatrzyć przede wszystkim samą pozycję potencjalnego samobójcy, bo jak powszechnie wiadomo samobójstwo przez powieszenie, może być dokonane w różnych formach. Na tle tych ustaleń ważne jest zidentyfikowanie ewentualnego podparcia, które wspomoże we wstępnym odtworzeniu, w jaki sposób jednostka mogła znaleźć się w zastanej pozycji.

Przykład: Na szyi J.S. zaobserwowano pętlę zrobioną z rajstopy. Nie stwierdzono występowania u J.S tzw. bruzdy wisielczej.

Niezwykle ciekawym aspektem jest poruszona wyżej pętla wisielcza, która, co do zasady, w przypadku śmierci przez powieszenie powinna nastąpić.

Jest to jednak kwestia, którą należy traktować indywidualnie. Na tle przytoczonego przykładu dużą uwagę skupiać powinno zarówno brak bruzdy wisielczej, jak i fakt z jakiego materiału została zrobiona pętla. Rajstopa cechuje się pewną miękką strukturą, co dopuszcza do sytuacji, w której wspomniana bruzda nie wystąpi. Do wszelkich działań w zakresie opiniowania danego zjawiska należy podchodzić z niezwykłym, chłodnym i trzeźwym spojrzeniem na sprawę, oraz w zgodzie z zasadą obiektywności.

Czynności podejmowane na miejscu zdarzenia cechuje pewna drobiazgowość, którą A. Jaskólski, J.S Kobiela, K. Jeagermann, Z. Marek, Z. Tomaszewska i B. Turowska w podręczniku dla studentów medycyny sądowej, sprowadzają do skupieniu się na pozycji, w której doszło do powieszenia, przebiegu i rodzaju pętli wisielczej i sile nacisku. Autorzy wspominają także, że należy bliżej przyjrzeć się sprawie gdy występuje uszkodzenie szyjnego odcinka kręgosłupa, chyba że samobójca spada z wysokości mając zaciśniętą na szyi pętle. Wówczas takie zjawisko następuje na skutek siły z jaką jednostka spada. W pozostałych przypadkach, gdzie spotykamy się ze wspomnianym czynnikiem, można rzeczywiście nabrać podejrzeń, co do tego co było przyczyną śmierci jednostki.

Jak podnosi Tadeusz Marcinkowski, powieszenie dokonane może być przy zaciśnięciu pętli wisielczej na szyi, przy czym tym kluczowym elementem jest to, że dochodzi do skutku przez zaciśnięcie pętli wisielczej na szyi, a siłą zaciskającą jest ciężar ciała. Zdaniem autora, do takiego przebiegu wydarzeń, wystarczy, aby zastosować ciężar około 4 kg.

Jednym z głównych czynników mających wpływ na podejmowane później decyzję mają oględziny zwłok w miejscu ich znalezienia.

Celem ich jest przede wszystkim ustalenie, czy śmierć jest wynikiem samobójstwa, zabójstwa, nieszczęśliwego wypadku lub ma swoje podłoże w przyczynach naturalnych. Nierzadko zdarza się, że jednostki dokonujące wspomnianych czynności pomijają takie elementy jak zabezpieczenie pętli wisielczej, odszukanie bruzdy wisielczej i porównanie jej ze splotem sznura, linią lub innym narzędziem, które posłużyło jednostce, wraz z dogłębną analizą materiału, z którego pochodzą, a nawet ich długość. Te detale odgrywają niebagatelną rolę w postępowaniu, a ich zignorowanie może w ostateczności doprowadzić do sytuacji, gdy samobójstwo posłuży w ukryciu swojego sprawstwa.

Stanowi to o tyle problem, że późniejsze wykrycie takich nieprawidłowości jest niezwykle trudne, nawet gdy osoby najbliższe próbują dociec prawdy, chwytając się wszystkich instytucji jakie pozostają im przychylne.

Dojście bowiem w takiej sytuacji do prawdy, nie polega często na samych faktach, a wniknięciu w procedury, wszechstronna analiza przepisów, nieprzerwany kontakt ze specjalistami oraz pozostawanie myślami wciąż wewnątrz sprawy. Sprowadza się to do sytuacji, w której większość społeczeństwa nie byłaby w stanie sobie poradzić, zarówno psychicznie, jak i ekonomicznie. Ponadto, z punktu widzenia czysto kryminalistycznego, zaszłość taka zmusza w tkwieniu wewnątrz zamkniętego koła ciemnej liczby przestępstw, pogłębiając to pędzące z zatrważającym tempem zjawisko.

Jak trafnie wymienia Gruza E., Goc M., i Moszczyński J., do najczęstszych błędów w oględzinach należy między innymi lakoniczność w opisie miejsce zdarzenia, brak precyzji i wyznaczenia stałego punktu odniesienia (SPO), pominięcie, lub zdawkowy opis ujawnionych śladów i przedmiotów, sposób ujawnienia i zabezpieczenia śladów, a nawet, co wydaje się nie do pomyślenia - pominięcie tak ważnych mikrośladów, śladów osmologicznych. Wymienione przez wspomnianych autorów czynniki niewątpliwie sprzyjają w toku ewentualnego postępowania do określania pewnych kwestii w przybliżeniu. Sprawia, że mnożą się zwroty niedookreślone i uniemożliwiają dobitnie wskazanie pewnych zaszłości.

Na tle powyższych rozważań należy zdać sobie sprawę z tego, że sam fakt zaistnienia danego zdarzenia nie stanowi głównego problemu, a składa się na nie ogół pojedynczych mniejszych czynności.

Do tego, aby podjąć złą decyzję, czy też postawić się za daną tezą nierzadko jednostka nie kieruje się złą wolą, a pewnym zbiegiem wydarzeń uniemożliwiające odmienne działanie.

Rolą osób zajmujących się badaniem ciemnej liczby przestępstw jest przede wszystkim uświadamianie w fakcie istnienia danego zjawiska oraz próba zapobiegnięcia tym wydarzeniom, które kierowane są celem ukrycia sprawstwa konkretnych osób w czynie. Jako społeczeństwo powinniśmy wiedzieć, że ciemna liczba przestępstw, to nie jedynie nieadekwatna do faktów statystyka, a pewne narzędzie, które posiadają w swoich rękach sprawcy, i zwinnie posługują się nim w celu przykrycia niewygodnych faktów, czy nawet całego popełnionego czynu.

Źródła:

1. https://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/zamachy-samobojcze/63803,Zamachy-sam obojcze-od-2017-roku.html
2. Jaskólski A., Kobiela J.S, Jeagermann K., Marek Z., Tomaszewska Z. i Turowska B., Podręcznik dla studentów medycyny sądowej, wyd. IV, Warszawa 1989.
3. Marcinkowski T., Medycyna sądowa dla prawników, Warszawa 1978.
4. Gruza E., Goc M., Moszczyński J., Kryminalistyka, czyli o współczesnych metodach dowodzenia przestępstw, zagadnienia prawne, Warszawa 2020.

Autor: Hanna Cichocka, wolontariuszka działu prawnego Fundacji Zaginieni

Zdjęcie: unsplash.com

10 dzień września jest uznawany za Światowy Dzień Zapobiegania Samobójstwom.

Zakładam, że to czysty przypadek, że przypada on akurat na 10 dni po rozpoczęciu nauki w szkole. Choć może stoi za tym statystyka, podobnie jak w przypadku tzw. „Blue Monday”. Jest to obliczony statystycznie najbardziej depresyjny dzień w roku, który przypada zawsze na 3 poniedziałek stycznia. Obliczając to, Cliff Arnall brał pod uwagę różne czynniki: ekonomiczne, psychologiczne czy nawet metrologiczne. Za aktami samobójczymi również stoi wiele powodów, a za statystykami – prawdziwi ludzie, który zdecydowali się zakończyć swoje życie. Policyjne raporty wykazują, że między rokiem 2013, a 2020 zwiększyła się liczba prób samobójczych o 40%. Zmniejszyło się jednak ich powodzenie o 15%. W 2017 r. i 2018r. samobójstwo zakończone zgonem popełniło więcej mężczyzn (8 995) niż kobiet (1 462). Każdej z tych osób można było pomóc, wystarczy tylko szerzyć wiedzę, czym tak naprawdę jest akt samobójczy. Nie jest to wiedza łatwa, ale bardzo potrzebna.

Najpierw należy odróżnić gest samobójczy od parasamobójczego.

Akt parasamobójczy jest to działanie, które może przypominać próbę odebrania sobie życia. W rzeczywistości jest jednak wołaniem o pomoc, skierowanym do społeczeństwa lub rodziny. Jego celem nie jest zakończenie własnego życia, ale zwrócenie uwagi na problem, z którym jednostka sobie nie radzi. Cechami charakterystycznymi takiego aktu są miejsce i okoliczności. Gesty te podejmuje się w obecności wielu świadków oraz w sposób, który umożliwia ratunek.

Do zachowań samobójczych zaliczamy próby i myśli samobójcze oraz sam dokonany czyn. Szacuje się, że w populacji adolescentów 16-20% z nich zdradza myśli samobójcze, a 4-8% dokonało chociaż jednej takiej próby. Dla przypomnienia, adolescencja to okres w życiu człowieka między 10, a 20 rokiem życia. Co posuwa tak młode osoby do prób samobójczych?

Wyróżnia się 3 główne teorie, które zwracają uwagę, że dokonywane wcześniej samookaleczenia stanowią ważną zmienną do wystąpienia prób samobójczych w przyszłości.

Uważa się, że samookaleczenia i zachowania samobójcze mogą mieć częściowo wspólne charakterystyki. Między innymi choroby psychiczne, tj. depresja, nadużywanie substancji psychoaktywnych, zaburzenia uwagi i zachowania, zespół stresu pourazowego, a także czynniki psychospołeczne i doświadczenia ze środowiska rodzinnego.

Omówione wyżej zagadnienia stanowią podstawę do zrozumienia tematyki samobójstw. Należy jeszcze rozprawić się z kilkoma popularnymi mitami, które wokół niej narosły:

1. „Osoby, które mówią o samobójstwie, nie popełniają samobójstwa” – bagatelizowanie tak wyraźnych sygnałów, jak otwarta deklaracja chęci, czy myśli o samobójstwie jest bardzo niebezpieczna. W rzeczywistości wiele osób sygnalizuje otoczeniu swoje zamiary, ponieważ szuka pomocy. Co więcej takie przeświadczenie, powoduje również, że wołanie o pomoc może być uznane za kawał. Czasami osoby, które rzeczywiście przejawiają myśli samobójcze, mogą ukrywać je pod maską „czarnego humoru”.
2. „Bezpośrednie pytanie o zamiar samobójstwa jest ryzykowne, dlatego że może się ono przyczynić do samobójstwa” – kolejny błąd. Szczera rozmowa, może powstrzymać osobę przed podjęciem takiej próby i pokazuje, że otwarcie może porozmawiać o wszystkim i nie być ocenianym.
3. „Ktoś, kto chce popełnić samobójstwo, popełni je bez względu na wszystko” – podjęcie próby samobójczej to proces. Na każdym z jego etapów można zapobiec jego rozwojowi. Należy pamiętać, że osoby w kryzysie psychicznym nie chcą zakończyć swojego życia. Jednak próba samobójcza wydaje się im jedynym rozwiązaniem dla zakończenia ich cierpienia.
4. „Tylko ludzie z zaburzeniami psychicznymi popełniają samobójstwa” – kryzys psychiczny może dopaść każdego, z różnych powodów. Zaburzenia jedynie zwiększają ryzyko, ale nie są jedynym powodem. Co więcej, osoby, które przejawiają myśli samobójcze nie muszą mieć choroby psychicznej.
5. „Kiedy ktoś podejmie próbę samobójczą i przeżyje to zagrożenie mija” – przeciwnie, przeżycie próby samobójczej nie rozwiązuje problemów, a może przysporzyć nowych. Napiętnowanie społeczne pogłębia jedynie negatywne myśli o sobie i doprowadza do podjęcia kolejnej próby. Być może skutecznej.
6. „Kto raz miał tendencje samobójcze, będzie je miał zawsze” – profesjonalna pomoc pomaga osobom w kryzysie wrócić do prawidłowego funkcjonowania i przerwać błędne koło myśli samobójczych. Jest to długi proces, a jego powodzenie zależy również od wsparcia najbliższego otoczenia.
7. „Samobójstwo jest dziedziczone, to skłonność rodzinna” - Badania szwedzkich naukowców z Karolinska Institutet wykazały, że osoby, które doświadczyły samobójczej śmierci rodzica, częściej same popełniają samobójstwo oraz narażane są na choroby psychiczne, np. ciężkiej depresji, zaburzeń psychotycznych i osobowościowych. Zależność ta potwierdziła się w grupie osób, których rodzice popełnili samobójstwo w okresie dzieciństwa lub wczesnej adolescencji. Nie potwierdzono tej zależności, gdy dzieci były w wieku między 18 a 25 lat.  Mit o genetycznych predyspozycjach do samobójstwa nie wydaje się być więc zbytnio prawdziwy.
8. „Samobójstwo to prosty i bezbolesny sposób na zakończenie swoich problemów” – każdy z możliwych sposobów zakończenia życia wiąże się z ogromnym bólem psychicznym, a samo podjęcie decyzji jest długim i bolesnym procesem. Jak już wspomniałam osoby w kryzysie psychicznym nie chcą się zabić. Chcą, aby ich cierpienie się skończyło.

Powyższym artykułem chcieliśmy zwrócić uwagę, że samobójstwo nie jest tak prostym zagadnieniem, jak wydaje się na pierwszy rzut oka.

Należy pamiętać, że za każda próbą samobójczą stoi ludzkie cierpienie oraz ból najbliższej rodziny. Jeśli chcecie się dowiedzieć więcej o powodach, jak i sposobach zapobiegania samobójstwom zapraszamy na do lektury kolejnych naszych tekstów. Jeśli znacie kogoś, kto przeżywa ciężkie chwile w swoim życiu lub właśnie przeszedł taki etap, może właśnie w taki dzień jak dzisiaj warto okazać swoje wsparcie dla niej. Jeśli zaś sami przeżywacie teraz przykre doświadczenia, a nie macie komu o tym powiedzieć, zapraszamy do kontaktu. Nasz dział wsparcia psychologicznego jest otwarty na każdego.

Źródła:

1. http://zobaczznikam.pl/mity-i-stereotypy-o-samobojstwach-i-zachowaniach-samobojczych/
2. https://zwjr.pl/mity-na-temat-samobojstw
3. https://ciekaweliczby.pl/samobojstwa/
4. https://pl.wikipedia.org/wiki/Blue_Monday

Autor: Natalia Muskała, wolontariuszka działu psychologicznego Fundacji Zaginieni

Zdjęcie: unsplash.com